तनहुँ, २०८२ भदौ १३ (अगस्ट २९, २०२५)।
आजको संसारमा इन्टरनेट दैनिक जीवनको आधारस्तम्भ बनेको छ। बिहान उठ्नेबित्तिकै सामाजिक सञ्जाल खोल्ने, अनलाइन किनमेल गर्ने, अनलाइन बैंकिङ प्रयोग गर्ने—यी सबै प्रवृत्तिहरूले हाम्रो जीवनलाई सहज र छरितो बनाएको छ। तर सोही सहजतामा लुकेको छ एक गम्भीर खतरा—अपरिचित वा शंकास्पद वेबसाइट।
नेपालमा इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको संख्या करिब ४ करोड पुगेको अवस्थामा, साइबर सुरक्षा विशेषज्ञहरूले चेतावनी दिइरहेका छन् कि सामान्य प्रयोगकर्ताको एक साधारण क्लिकले पनि ठुलो आर्थिक तथा व्यक्तिगत क्षति निम्त्याउन सक्छ।
साइबर अपराधको बढ्दो ट्रेन्ड
नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोका तथ्याङ्कअनुसार, पछिल्लो पाँच वर्षमा साइबर अपराधसम्बन्धी उजुरी तीन गुणा बढेको छ। विशेष गरी, फिसिङ वेबसाइट र नक्कली अफर को कारण धेरैजसो घटना घटेका छन्। अपराधीहरूले “निःशुल्क रिचार्ज”, “विजेता घोषणा”, “छुटका सामान” जस्ता आकर्षक अफरहरू पठाएर प्रयोगकर्तालाई क्लिक गर्न प्रलोभन दिन्छन्।
एकपटक प्रयोगकर्ताले सो लिङ्क खोल्नेबित्तिकै उनीहरूको मोबाइल वा कम्प्युटरमा हानिकारक सफ्टवेयर (मालवेयर, स्पाइवेयर, ट्रोजन) डाउनलोड हुन्छ। यसरी सुरु हुन्छ डिजिटल जालो।
अपरिचित वेबसाइटबाट हुने प्रमुख असरहरू
१. व्यक्तिगत जानकारी चोरी
अपरिचित साइटहरूले प्रायः प्रयोगकर्ताको नाम, इमेल, फोन नम्बर, ठेगाना मात्र होइन, बैंक कार्ड विवरणसमेत संकलन गर्छन्। पछिल्लो समय धेरै नेपाली प्रयोगकर्ताले “OTP” कोड समेत चोरी भएर मोबाइल बैंकिङबाट पैसा काटिएको उजुरी गरेका छन्।
२. वित्तीय ठगी
ह्याकरहरूले बैंक खाताबाट प्रत्यक्ष पैसा चोरी गर्ने, वा पीडितको डिजिटल वालेट (eSewa, Khalti, IME Pay) मा पहुँच पाई सम्पूर्ण रकम निकाल्ने गरेका छन्। केही अवस्थामा त पीडितले थाहा पाउनसमेत महिनौँ लाग्ने गरेको छ।
३. यन्त्रमा क्षति
कम्प्युटर वा मोबाइलमा मालवेयर पस्दा फाइल डिलिट हुन्छन्, सिस्टम क्र्यास हुन्छ, वा यन्त्र पूर्णरूपमा प्रयोगविहीन हुन्छ। कतिपय हानिकारक सफ्टवेयरले यन्त्रमा “र्यानसमवेयर” हाल्छ—जहाँ प्रयोगकर्ताले आफ्नो फाइल फिर्ता पाउन लाखौँ रकम तिर्नुपर्ने अवस्था आउँछ।
४. पहिचान दुरुपयोग
चोरी भएका व्यक्तिगत विवरण प्रयोग गरेर अपराधीहरूले सामाजिक सञ्जालमा नक्कली खाता खोल्ने, मानहानि गर्ने वा आपराधिक गतिविधिमा संलग्न हुने गरेका छन्। यसले सामाजिक र मानसिक दुवै किसिमको समस्या सिर्जना गर्छ।
५. बालबालिकामाथि असर
अपरिचित वेबसाइटहरूमा हिंसात्मक भिडियो, अश्लील सामग्री वा नशालु पदार्थको प्रचार सहजै भेटिन्छ। किशोरकिशोरीले उत्सुकतावश खोल्ने यस्ता साइटहरूले उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्य र भविष्यलाई गम्भीर असर पुर्याउन सक्छ।
सुरक्षा उपायहरू
१. सुरक्षित वेबसाइट मात्र खोल्ने – https:// सुरु हुने र आधिकारिक लोगो/डोमेन भएको मात्र प्रयोग गर्ने।
२. एन्टिभाइरस सफ्टवेयर प्रयोग गर्ने – समयमै अपडेट राख्ने।
३. दुई तहको पासवर्ड (2FA) – बैंकिङ वा महत्वपूर्ण खातामा अनिवार्य प्रयोग गर्ने।
४. अज्ञात लिङ्कमा क्लिक नगर्ने – इमेल, SMS वा म्यासेन्जरमा आएको अपरिचित लिङ्क तुरुन्तै डिलिट गर्ने।
५. VPN वा सुरक्षित ब्राउजर – सार्वजनिक Wi-Fi प्रयोग गर्दा अझै सुरक्षित हुने।
६. डिजिटल साक्षरता – विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म साइबर सुरक्षा सम्बन्धी आधारभूत शिक्षा अनिवार्य गर्नुपर्ने आवाज विशेषज्ञहरूले उठाएका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टान्त
भारत, बंगलादेश र फिलिपिन्समा पनि यस्तै समस्या चर्किएको छ। भारतमा मात्र सन् २०२४ मा १५ लाखभन्दा बढी साइबर ठगी उजुरी दर्ता भएका थिए। त्यहाँ सरकारले ‘National Cybercrime Helpline’ सञ्चालन गरेको छ। नेपालमा पनि यस्तै हेल्पलाइन सुरु भएपनि अझै प्रभावकारी बनेको छैन।
निष्कर्ष
इन्टरनेट आधुनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। तर सोही इन्टरनेटमा लुकेको छ अदृश्य अपराधीहरूको जालो। अपरिचित वेबसाइट खोल्ने हाम्रो एउटा सामान्य क्लिकले व्यक्तिगत जीवन, अर्थतन्त्र र मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो असर पार्न सक्छ।
यसकारण, विशेषज्ञहरूको एक स्वर छ—साइबर सुरक्षा केवल सरकारी जिम्मेवारी मात्र होइन, प्रत्येक प्रयोगकर्ताको व्यक्तिगत जिम्मेवारी पनि हो।
