तनुहँ, २२ साउन।
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरू तीव्र गतिमा बढ्दै गइरहेका छन्, जसमध्ये सबैभन्दा आम तर कम कुरा गरिने रोग हो — डिप्रेशन। अंग्रेजीमा Depression भनिने यो रोग नेपालीमा ‘अवसाद’ वा ‘गहिरो मानसिक तनाव’ भनेर चिनिन्छ।
डिप्रेशन केवल दुःखी महसुस गर्ने अवस्था होइन, यो मस्तिष्कको दीर्घकालीन रोग हो, जसले व्यक्तिको सोच्ने, महसुस गर्ने र व्यवहार गर्ने तरिकामा गम्भीर असर पार्छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार नेपालमा हरेक ५ जनामध्ये १ जना कुनै न कुनै चरणमा डिप्रेशनको शिकार हुने गरेको अनुमान छ।
डिप्रेशनका प्रमुख लक्षणहरू
विशेषज्ञका अनुसार डिप्रेशनको लक्षणहरू यस्ता देखिन्छन्:
- लगातार २ हप्ताभन्दा बढी समयसम्म दुःखी, निराश वा खालीपन महसुस हुनु
- कुनै पनि काममा रुचि नलाग्ने (पहिले मन पर्ने काम पनि बेकार लाग्ने)
- थकान, कमजोर र ऊर्जा नहुने अनुभव
- निद्रामा गडबडी (धेरै सुत्ने या निन्द्रा नआउने)
- भोक घट्ने या अत्यधिक खाने
- आत्मग्लानी, अपराधबोध वा आफूलाई मूल्यहीन सम्झिने
- ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुने
- आत्महत्याको विचार आउनु या प्रयास गर्नु
यी लक्षणहरू देखिएमा तत्काल विशेषज्ञ सल्लाह लिनु अत्यावश्यक हुन्छ।
नेपालमा डिप्रेशन किन बढ्दैछ?
नेपालको सामाजिक र आर्थिक संरचनाले मानसिक स्वास्थ्यलाई अझ जटिल बनाएको छ। बेरोजगारी, गरिबी, पारिवारिक कलह, आप्रवासन, शहरीकरण, प्राकृतिक प्रकोप, यौन हिंसा, र सामाजिक लज्जा जस्ता कारणले डिप्रेशनका केसहरू बढेका छन्।
मानसिक स्वास्थ्यलाई लिएर समाजमा अझै पनि ‘पागलपन’ भन्ने गलत बुझाइ छ, जसले गर्दा मानिसहरू खुलस्त कुरा गर्न सक्दैनन्। डिप्रेशन भएका धेरै नेपालीहरू उपचार खोज्नुअघि धामी झाँक्री, तान्त्रिक विधि वा चुपचाप सहनु मा विश्वास गर्छन्।
डिप्रेशन निको हुनसक्छ — यस्ता छन् उपायहरू
डिप्रेशन सही उपचार र समर्थन द्वारा पूर्ण रूपमा निको हुन सक्ने रोग हो। उपचारका विभिन्न विधिहरू यसप्रकार छन्:
१. मनोचिकित्सकीय परामर्श (Psychotherapy):
- Cognitive Behavioral Therapy (CBT) सबैभन्दा प्रभावकारी विधि हो, जसले नकारात्मक सोच हटाउन र सकारात्मक व्यवहार विकास गर्न सहयोग गर्छ।
- परामर्शमार्फत समस्याको जडमा पुगेर समाधान खोजिन्छ।
२. औषधोपचार (Medication):
- गम्भीर केसमा Antidepressants प्रयोग गरिन्छ जसले मस्तिष्कको रासायनिक सन्तुलन सुधार गर्छ।
- तर औषधि चिकित्सकको सल्लाह अनुसार मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।
३. योग, ध्यान र व्यायाम:
- दैनिक व्यायाम, ध्यान वा योग ले मानसिक स्वास्थ्यमा चमत्कारी फाइदा पुर्याउँछ।
- गहिरो श्वासप्रश्वास, नियमित व्यायाम र शारीरिक सक्रियताले तनाव घटाउँछ।
४. समर्थन र संवाद:
- परिवार, साथी वा विश्वासिलो मानिससँग खुलस्त कुरा गर्नु एक ठूलो औषधि हो।
- डिप्रेशनका बिरामीलाई सुन्ने, नजिक रहने र ‘यो त के नै हो र?’ भन्ने सोच नल्याउनु अत्यावश्यक छ।
समाजमा चेतना आवश्यक
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यका लागि आवश्यक नीति र कानुनहरू भए पनि सकारात्मक सामाजिक दृष्टिकोण अझै विकास हुन सकेको छैन। धेरै स्कूल, कलेज र कार्यस्थलमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सल्लाहदाता (counselors) को अभाव छ।
स्वास्थ्य मन्त्रालय ले पनि मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राख्दै हेल्पलाइन सेवा, सामुदायिक कार्यक्रम, मनोपरामर्श केन्द्र हरू विस्तार गर्ने योजना बनाइरहेको छ।
निष्कर्ष: मौन नबसौं, सहायता खोजौं
डिप्रेशन कुनै कमजोरी होइन, यो एउटा मानसिक स्वास्थ्यको गम्भीर अवस्था हो जसलाई बुझ्न, स्वीकार्न र उपचार गर्न समाजले अग्रसर हुनु जरुरी छ।
यदी तपाईं आफैं वा तपाईंको छेउछाउ कोही यस्ता लक्षणबाट गुज्रिरहेको देख्नुहुन्छ भने — चुप नबस्नुस्। सहयोग माग्नुस्। स्वास्थ्य केन्द्रमा सम्पर्क गर्नुस्। डिप्रेशन निको हुन्छ, जीवन फेरि मुस्कानमा फर्कन सक्छ।
