तनहुँ ।
हिजोआज धेरै मानिसहरू आफ्नो दैनिकीमा असामान्य समस्या अनुभव गर्न थालेका छन् – सधैं थकाइ महसुस हुने, काममा ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने, र दिनभर निद्राले गाँजिरहेको अनुभव। सामान्यतया मानिसलाई औसतमा ७ देखि ८ घण्टा गुणस्तरीय निद्रा आवश्यक हुन्छ, तर पर्याप्त सुतिसकेपछि पनि लगातार झैपर्ने निद्राले स्वास्थ्य विशेषज्ञलाई चिन्तित तुल्याएको छ।
विशेषज्ञहरूले धेरै निद्रा लाग्नु केवल शरीरको आरामको संकेत मात्र नभई गहिरो स्वास्थ्य समस्याको पहिचान पनि हुन सक्ने बताएका छन्। यसरी दिनभर असामान्य निद्रा लाग्ने अवस्थालाई चिकित्सकीय भाषामा Hypersomnia भनिन्छ। यो समस्या हल्का भए पनि दीर्घकालीन रूपमा रहिरहेमा मुटु, मस्तिष्क, हर्मोन तथा मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित गम्भीर परिणाम निम्त्याउन सक्छ।
निद्राको सामान्य आवश्यकता र असामान्य अवस्था
मानव शरीरलाई दैनिक गतिविधि सम्पन्न गर्न पर्याप्त ऊर्जा आवश्यक हुन्छ। यो ऊर्जा पुनः प्राप्त गर्ने मुख्य प्रक्रिया हो – निद्रा।
- बालबालिकालाई ९–१२ घण्टा
- किशोरकिशोरीलाई ८–१० घण्टा
- वयस्कलाई ७–८ घण्टा
- वृद्धलाई औसतमा ६–७ घण्टा निद्रा पर्याप्त मानिन्छ।
तर, जब व्यक्ति पर्याप्त निद्रा लिएर पनि दिनभर झैपिरहन्छ वा काममा ध्यान दिन सक्दैन भने त्यो सामान्य अवस्था होइन। यस्तो समस्याको कारण खोजी नगरी लामो समय放ेमा अन्य रोग बढ्ने जोखिम उच्च हुन्छ।
धेरै निद्रा लाग्ने प्रमुख कारणहरू
१. गुणस्तरीय निद्राको कमी
राति सुत्दा बारम्बार ब्युँझिने, शोर–गुल, उज्यालो वा मानसिक तनावका कारण गहिरो निद्रा नहुनु धेरै निद्राको पहिलो कारण हो। यस्तो अवस्थामा शरीरले पर्याप्त आराम पाउँदैन र बिहान उठ्दा नै थकाइ महसुस हुन्छ।
२. स्लीप एप्निया (Sleep Apnea)
स्लीप एप्निया भन्नाले सुतिरहेको अवस्थामा सास अड्किनु वा बन्द हुनु जनाइन्छ। यसले शरीरमा अक्सिजनको कमी ल्याउँछ, जसको परिणामस्वरूप बिहानको थकाइ, टाउको दुखाइ र दिनभर असामान्य निद्रा लाग्छ। नेपालमै हालका वर्षहरूमा मधुमेह र मोटोपना बढेसँगै स्लीप एप्नियाको समस्या तीव्र रूपमा देखिएको चिकित्सकहरूको भनाइ छ।
३. हर्मोन असन्तुलन
विशेषगरी थाइराइड हर्मोनमा असन्तुलन हुँदा शरीर अत्यधिक सुस्त हुन्छ। Hypothyroidism भएका व्यक्तिहरू प्रायः दिनभर निद्राले ग्रस्त हुने, तौल बढ्ने, छाला सुख्खा हुने र ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ हुने अनुभव गर्छन्।
४. मानसिक स्वास्थ्य समस्या
तनाव (Stress), चिन्ता (Anxiety) वा डिप्रेशन (Depression) का कारण निद्राको ढाँचा प्रभावित हुन्छ। कतिपय अवस्थामा बिरामीले रातभर सुत्न नसक्ने (Insomnia) समस्या भोग्छन् भने अर्का कतिपयलाई अस्वाभाविक रूपमा धेरै निद्रा लाग्ने हुन्छ। डिप्रेशन भएका व्यक्तिहरूमध्ये करिब ४० प्रतिशतले अत्यधिक निद्राको समस्या भोग्ने अनुसन्धानले देखाएको छ।
५. औषधि वा मादक पदार्थको सेवन
केही एन्टिडिप्रेसन्ट, एन्टिहिस्टामिन वा न्युरोलोजिकल औषधिहरूले साइड–इफेक्टका रूपमा निद्रा बढाउँछन्। त्यस्तै, मदिरा, चुरोट वा अन्य नशालु पदार्थले शरीरलाई क्षणिक आराम दिएको जस्तो लागे पनि यसले शरीरको प्राकृतिक सुत्ने–उठ्ने चक्र (Circadian Rhythm) बिगार्छ, जसको परिणामस्वरूप अस्वाभाविक निद्रा लाग्छ।
६. अस्वस्थ जीवनशैली
अनियमित खानपान, व्यायामको कमी, रातभर मोबाइल वा कम्प्युटरमा समय बिताउने बानीले शरीरको जैविक घडी (Biological Clock) बिगार्छ। यसको सीधा असर दिनको कार्यक्षमतामा पर्छ र अनावश्यक निद्रा बढाउँछ।
७. दीर्घकालीन रोग
मधुमेह, मिर्गौला रोग, कलेजोसम्बन्धी समस्या वा मुटु रोग भएका व्यक्तिहरूमा पनि शरीरले पर्याप्त ऊर्जा नपाउने हुँदा लगातार निद्रा लाग्ने हुन्छ।
विशेषज्ञहरूको दृष्टिकोण
त्रिवि शिक्षण अस्पतालका न्युरोलोजिस्ट डा. सञ्जय श्रेष्ठ भन्छन्, “धेरै निद्रा लाग्ने समस्या सामान्य देखिए पनि यसलाई हल्का रूपमा लिनु हुँदैन। शरीरलाई आवश्यक भन्दा बढी निद्रा लागिरहेको छ भने यसको पछाडि कुनै स्वास्थ्य समस्या लुकेको हुन सक्छ। समयमै परीक्षण नगरे रोग जटिल हुनसक्छ।”
उनका अनुसार, काठमाडौं उपत्यकामा मात्रै वर्षेनि सयौँ बिरामी निद्रासम्बन्धी समस्याको उपचारका लागि आउने गरेका छन्। स्लीप एप्निया, डिप्रेशन र थाइराइड रोग भएका बिरामीमा यो समस्या बढी देखिएको छ।
दैनिक जीवनमा देखिने असर
धेरै निद्राले केवल शारीरिक मात्र होइन, सामाजिक र पेशागत जीवनमा समेत असर पार्छ।
- कामको उत्पादकत्व घट्छ – ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्दा काममा गल्ती बढ्छ।
- सामाजिक सम्बन्धमा असर – निरन्तर थकाइ र उदासीनताले सम्बन्ध कमजोर हुन्छ।
- सडक दुर्घटनाको जोखिम – धेरै निद्राले गाडी चलाउँदा ध्यान भंग हुन्छ, जसले दुर्घटनाको सम्भावना बढाउँछ।
- मानसिक समस्या थपिन्छ – थकाइले आत्मबल घटाउँछ, आत्मविश्वास कमजोर बनाउँछ।
रोकथामका उपाय
विशेषज्ञहरूले धेरै निद्रा लाग्ने समस्या कम गर्न निम्न उपायहरू अपनाउन सल्लाह दिएका छन् :
- नियमित सुत्ने–उठ्ने तालिका बनाउने।
- क्याफिन, मदिरा र नशालु पदार्थको प्रयोग कम गर्ने।
- दैनिक व्यायाम र ध्यान अभ्यास गर्ने।
- मोबाइल, कम्प्युटर वा टिभी राति अबेरसम्म प्रयोग नगर्ने।
- तनाव नियन्त्रण गर्ने तरिका सिक्ने।
- समस्या लामो समय रह्यो भने डाक्टरसँग सम्पर्क गर्ने।
निष्कर्ष
धेरै निद्रा लाग्नु केवल सामान्य थकाइ वा सुताइको कमीको परिणाम मात्र होइन। यसले शरीरभित्र लुकेर बसेका विभिन्न रोगहरूको संकेत दिन सक्ने हुँदा यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनु आवश्यक छ। स्वस्थ जीवनशैली, मानसिक सन्तुलन र आवश्यक परे समयमै चिकित्सा परामर्श नै यसको दीर्घकालीन समाधान हो।
