तनहुँ , २६ साउन — नेपालका प्रजनन उमेरका महिलाबीच महिनावारी समयमै नहुने समस्या (अनियमित महिनावारी) स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा बढ्दै गएको चिकित्सकहरूले बताएका छन्। यो समस्या शारीरिक मात्र नभई मानसिक स्वास्थ्यमा समेत असर पुर्याउने भएकाले यसलाई सामान्य ठानी बेवास्ता गर्नु दीर्घकालीन दृष्टिले खतरनाक हुन सक्छ।
नेपालको स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार १५ देखि ४९ वर्ष उमेर समूहका महिलामध्ये करिब २५% ले वर्षमा कम्तीमा एक पटक अनियमित महिनावारीको अनुभव गर्ने गरेको अनुमान गरिएको छ। यो प्रतिशत शहरी क्षेत्रमा बढी र ग्रामीण क्षेत्रमा कम देखिए पनि, विशेषज्ञहरूका अनुसार ग्रामीण क्षेत्रमा कम देखिनुको कारण तथ्यांक अभाव र महिलाले समस्या लुकाउने प्रवृत्ति हो।
महिनावारीको सामान्य चक्र र अनियमितता
महिनावारी सामान्यतया २८ दिनको चक्रमा हुने भए पनि २१ देखि ३५ दिनभित्र हुने अवस्था सामान्य मानिन्छ। यदि महिनावारी ३५ दिनभन्दा ढिलो हुन्छ वा २१ दिनभन्दा छिटो हुन्छ भने यो अनियमितको श्रेणीमा पर्छ।
- अमेनोरिया (Amenorrhea): महिनावारी पूर्ण रूपमा रोकिने अवस्था।
- ओलिगोमेनेरिया (Oligomenorrhea): महिनावारीको बीचमा लामो अन्तराल हुनु (३५ दिनभन्दा बढी)।
- पोलीमेनेरिया (Polymenorrhea): महिनावारीको अन्तराल धेरै छोटो हुनु (२१ दिनभन्दा कम)।
त्रिवि शिक्षण अस्पतालकी स्त्रीरोग विशेषज्ञ डा. आरती श्रेष्ठ भन्छिन्,
“नेपालमा धेरैजसो युवती र महिलाले महिनावारी ढिलो वा रोकिने समस्यालाई सामान्य ठान्छन्। तर यो लामो समय रह्यो भने गर्भधारणमा समस्या, हार्मोन असन्तुलन, हड्डी कमजोर हुने र मानसिक तनाव जस्ता गम्भीर असर पर्न सक्छ।”
प्रमुख कारणहरू
अनियमित महिनावारीका कारण धेरै हुन सक्छन्, जसमा प्रमुख यी हुन्:
- हार्मोन असन्तुलन: इस्ट्रोजेन र प्रोजेस्टेरोनको असन्तुलनले महिनावारी चक्रलाई प्रभावित गर्छ।
- थाइराइड रोग: हाइपोथाइराइडिज्म वा हाइपरथाइराइडिज्म दुवैले चक्र बिगार्न सक्छ।
- पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम (PCOS): नेपालमा १०–१५% प्रजनन उमेरका महिलामा PCOS हुने गरेको अनुमान छ। यसमा अण्डाशयमा साना सिस्ट बन्ने र अण्डा नफुट्ने समस्या हुन्छ।
- तनाव र मानसिक स्वास्थ्य: लगातारको तनावले शरीरमा कोर्टिसोल स्तर बढाउँछ, जसले प्रजनन हार्मोनलाई असर गर्छ।
- तौलमा अचानक परिवर्तन: अत्यधिक तौल बढ्नु वा घट्नु दुवै अवस्थामा महिनावारीमा समस्या आउन सक्छ।
- कुपोषण र असन्तुलित आहार: विशेष गरी किशोरी उमेरमा पोषणको कमी हुँदा महिनावारी ढिलो वा रोकिन सक्छ।
- अत्यधिक व्यायाम: खेलाडी वा अत्यधिक शारीरिक परिश्रम गर्ने महिलामा महिनावारी रोकिने सम्भावना बढी हुन्छ।
- गर्भावस्था र स्तनपान: स्वाभाविक रूपमा महिनावारी रोकिने अवस्था।
लक्षण र स्वास्थ्यमा असर
अनियमित महिनावारी मात्र एउटा लक्षण हो, यसको पछाडि अन्य स्वास्थ्य समस्या लुकेका हुन सक्छन्।
- महिनावारी धेरै ढिलो वा छिटो हुनु
- अत्यधिक रगत बग्नु वा धेरै कम हुनु
- महिनावारीको अवधिमा पेट, ढाड वा टाउको दुख्नु
- टाउको दुखाइ, मुड स्विङ, चक्कर
- अनुहारमा पिम्पल, अत्यधिक रौं बढ्नु (PCOS को लक्षण)
यदि यो समस्या दीर्घकालसम्म रह्यो भने यसले निम्न असर पार्न सक्छ:
- बाँझोपन
- हड्डीको घनत्व घट्नु (Osteoporosis)
- मानसिक स्वास्थ्यमा असर (डिप्रेसन, चिन्ता)
- हृदय रोगको जोखिम वृद्धि
नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा अवस्था
- शहरी क्षेत्र: काठमाडौं, पोखरा, विराटनगरजस्ता सहरमा युवती र महिलाले स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने सम्भावना बढी भए पनि तनाव, फास्टफुड सेवन, बसाइँ सराइको दवाबका कारण अनियमित महिनावारीको समस्या तीव्र देखिन्छ।
- ग्रामीण क्षेत्र: स्वास्थ्य शिक्षा र महिला स्वास्थ्यकर्मीको कमीका कारण महिलाले समस्या लुकाउने गर्छन्। परम्परागत धारणाले पनि समयमै उपचार गर्न अवरोध पुर्याउँछ।
- तराई क्षेत्रमा: अत्यधिक गर्मी, पोषणको कमी र बच्चा चाँडो जन्माउने चलनले महिनावारीसम्बन्धी समस्या बढी देखिन्छ।
उपचार विधि
उपचारको तरिका कारणअनुसार फरक हुन्छः
- जीवनशैली सुधार: नियमित व्यायाम, तनाव व्यवस्थापन, सन्तुलित आहार।
- औषधोपचार: हार्मोनल थेरापी, थाइराइडको औषधि, PCOS का लागि मेटफर्मिन जस्ता औषधि।
- नियमित स्वास्थ्य परीक्षण: कम्तीमा वर्षमा एक पटक स्त्रीरोग परीक्षण।
- पोषण सुधार: प्रोटिन, फलफूल, हरियो सागसब्जी, आयरनयुक्त खाना।
