तनहुँ १८ श्रावण
उच्च रक्तचाप, जसलाई सामान्य भाषामा BP High भनिन्छ, विश्वव्यापी रूपमा स्वास्थ्य समस्याको ठूलो कारण बन्दै गएको छ। नेपालमा मात्र होइन, विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का तथ्यांकअनुसार, संसारभरका लाखौं मानिसहरू उच्च रक्तचापको जोखिममा छन्। चिकित्सकहरूले यसलाई “Silent Killer” अर्थात् मौन घातक रोग भन्छन्, किनकि यसका लक्षण प्रायः सुरुवाती चरणमा देखिँदैनन् तर दीर्घकालमा मुटु, मिर्गौला, र मस्तिष्कमा गम्भीर क्षति पुर्याउँछ।
उच्च रक्तचाप के हो?
उच्च रक्तचाप भन्नाले रगतले मुटुबाट रक्तनलीहरूमा अत्यधिक दबाबका साथ बग्ने अवस्थालाई जनाउँछ। सामान्यतया स्वस्थ व्यक्तिको रक्तचाप 120/80 mmHg भन्दा कम हुन्छ। यदि सिस्टोलिक दबाब (पहिलो अंक) 140 mmHg भन्दा माथि र डायस्टोलिक दबाब (दोस्रो अंक) 90 mmHg भन्दा माथि पुग्छ भने यसलाई उच्च रक्तचाप मानिन्छ।
नेपालमा बढ्दो समस्या
नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद् (NHRC) का अनुसार, शहरी क्षेत्रमा बस्ने मानिसमा उच्च रक्तचापको समस्या बढी देखिन्छ। यसका मुख्य कारण अस्वस्थ जीवनशैली, अत्यधिक नुनयुक्त खाना, जंक फुड, व्यायामको कमी, र तनाव हो। तर यो रोग केवल शहरमा मात्र सीमित छैन; ग्रामीण क्षेत्रमा पनि मोटोपना र खानपानको असन्तुलनका कारण यसको दर बढिरहेको छ।
उच्च रक्तचापका मुख्य कारणहरू
1. अत्यधिक नुनको सेवन
अत्यधिक नुनले शरीरमा पानीको मात्रा बढाउँछ, जसले रक्तचापलाई बढाउँछ। WHO का अनुसार, वयस्कले दिनमा ५ ग्रामभन्दा बढी नुन खानु हुँदैन।
2. मोटोपना र तौल बढ्नु
अत्यधिक तौलले मुटुमा बढी दबाब दिन्छ। यसले रक्तसञ्चार प्रणालीलाई प्रभावित गरी BP बढाउँछ।
3. व्यायामको कमी
शारीरिक गतिविधि नगरी लामो समय बस्ने बानीले मुटु र रक्तनलीहरूको कार्यक्षमता घटाउँछ।
4. तनाव र मानसिक दबाब
लामो समयसम्मको तनावले हार्मोनको सन्तुलन बिगार्छ, जसले रक्तचाप बढाउँछ।
5. मदिरा र धूम्रपान
यी दुवैले रक्तनलीलाई क्षति पुर्याउँछ र BP बढाउँछ।
6. जंक फुड र प्रोसेस्ड खाना
अत्यधिक बोसो, चिनी, र नुनयुक्त खाना नियमित सेवन गर्दा दीर्घकालीन रूपमा BP उच्च हुने सम्भावना हुन्छ।
7. वंशानुगत कारण
यदि परिवारमा उच्च रक्तचापको इतिहास छ भने यो रोग लाग्ने सम्भावना बढी हुन्छ।
उच्च रक्तचापका लक्षणहरू
सुरुमा कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखिए पनि, गम्भीर अवस्थामा यी समस्या देखिन सक्छन् —
- टाउको दुख्ने
- दृष्टि धमिलो हुने
- छातीमा दुखाइ वा भारीपन
- सास फेर्न गाह्रो हुने
- अत्यधिक थकान
उच्च रक्तचापका दीर्घकालीन असरहरू
यदि समयमै नियन्त्रण नगरिए, उच्च रक्तचापले निम्न स्वास्थ्य समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ —
- मुटु रोग – हृदयघात (Heart Attack) र मुटुको विफलता (Heart Failure) को जोखिम।
- मस्तिष्क आघात – स्ट्रोकको सम्भावना।
- मिर्गौला क्षति – मिर्गौलाको कार्यक्षमता घट्नु वा मिर्गौला फेल हुनु।
- दृष्टि गुम्नु – आँखाको रेटिना क्षतिग्रस्त हुनु।
उच्च रक्तचापबाट बच्ने प्रभावकारी उपायहरू
1. नुनको मात्रा घटाउनु
WHO सिफारिस अनुसार, दिनमा ५ ग्रामभन्दा कम नुन प्रयोग गर्नुपर्छ।
2. स्वस्थ खानपान अपनाउनु
- हरियो सागसब्जी, फलफूल, पुरै अन्न, दाल, माछा, अण्डा, स्वस्थ बोसो (जस्तै बदाम, अलिभ अइल) खानुहोस्।
- प्रोसेस्ड खाना, जंक फुड, अत्यधिक चिनी र बोसोयुक्त खाना कम गर्नुहोस्।
3. नियमित व्यायाम गर्नु
दैनिक ३० मिनेट छिटो हिँड्नु, दौडिनु, योग वा साइक्लिङ गर्नु लाभदायक हुन्छ।
4. धूम्रपान र मदिरा त्याग्नु
यी दुवैले BP बढाउँछन् र मुटु रोगको जोखिम बढाउँछन्।
5. तनाव नियन्त्रण गर्नु
ध्यान, योग, संगीत सुन्ने, वा मनपर्ने गतिविधिमा समय बिताउने बानीले मानसिक स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ।
6. नियमित स्वास्थ्य जाँच
वर्षमा कम्तीमा एकपटक BP जाँच गर्नुहोस्, विशेषगरी यदि तपाईं ३० वर्ष माथिका हुनुहुन्छ भने।
उच्च रक्तचाप आजको समयमा केवल रोग मात्र होइन, जीवनशैलीको नतिजा हो। हामीले खाने, पिउने, र बाँच्ने तरिका नै यसको मूल कारण हो। हाम्रो भान्छामा पर्ने नुनको मात्रा, बजारबाट ल्याइने प्रोसेस्ड खाना, दैनिक गतिविधिको स्तर— यी सबैले हाम्रो BP मा सीधा असर पार्छ।
यदि हामी आजैदेखि सानो–सानो परिवर्तन गर्न थाल्छौं— जस्तै बिहान आधा घण्टा हिँड्ने, फलफूल खाने, नुन कम गर्ने, र तनाव घटाउने— भने उच्च रक्तचापलाई टार्न सकिन्छ। याद रहोस्, BP नियन्त्रणमा राख्न औषधि मात्र होइन, सही जीवनशैली नै दीर्घकालीन उपाय हो।
अन्ततः, हाम्रो स्वास्थ्य हाम्रो हातमा छ। मौन घातक रोगसँग लड्न आजैदेखि सचेत बन्नु आवश्यक छ।
