लेखकः
सुजन सुनार
असल मित्र खबर
तनहुँ, साउन १२
आजको आधुनिक समाजमा मानिसहरूको जीवनशैली, सोचाइ र सम्बन्धमा व्यापक परिवर्तन आएको छ। यिनै परिवर्तनसँगै मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या पनि बढ्दो क्रममा छन्। तीमध्ये सबैभन्दा सामान्य तर कम बुझिएको समस्या हो — एन्जाईटी, अर्थात् अत्यधिक चिन्ता वा घबराहट।
एन्जाईटी यस्तो मानसिक अवस्था हो जुन व्यक्ति बाहिरी रूपमा सामान्य देखिए तापनि भित्रभित्रै उनी निरन्तर चिन्ता, डर र असहजताको चपेटामा हुन्छन्। यो समस्या एकपटकको घटना होइन, बरु दैनिक जीवनका हरेक पक्षमा प्रभाव पार्ने दीर्घकालीन समस्या बन्न सक्छ।
एन्जाईटी के हो?
चिन्ता हाम्रो प्राकृतिक मानसिक प्रतिक्रिया हो — जब कुनै चुनौती, खतरा वा तनाव आउँछ, शरीरले त्यसको सामना गर्न मानसिक र शारीरिक रूपमा तयारी गर्छ। तर जब यो प्रतिक्रिया अत्यधिक, असामान्य वा निरन्तर हुन्छ, तब यसले ‘एन्जाईटी डिसअर्डर’को रूप लिन्छ।
एन्जाईटी को अवस्था हुँदा सामान्य चिन्ता नियन्त्रित हुँदैन, व्यक्ति साना घटनामा पनि अस्वाभाविक डर र तनाव महसुस गर्छ।
एन्जाईटी का लक्षणहरू
एन्जाईटी का लक्षणहरू मानिसअनुसार फरक देखिन सक्छन्, तर मुख्य लक्षणहरू यस्ता छन्:
निरन्तर चिन्ता वा डर लागिरहनु
हृदयको ढुकढुकी बढ्नु
पसिना आउने, हात काँप्ने
सास फेर्न गाह्रो हुनु
निद्रा नआउनु
ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुनु
बारम्बार नकारात्मक सोच आउनु
सामाजिक जमघटबाट बच्ने प्रयास गर्नु
यी लक्षणहरू दैनिक कामकाजमा असर पुर्याउने खालका हुन्छन्।
प्रमुख कारणहरू
- सामाजिक दबाब – समाजले बनाएको सफलताको परिभाषा, अन्यसँग तुलना र ‘perfect life’ को अपेक्षाले मानसिक दवाब बढाउँछ।
- पारिवारिक वातावरण – बाल्यकालको आघात, अभिभावकको असहयोगी व्यवहार, वा पारिवारिक कलह पनि दीर्घकालीन चिन्ताको स्रोत हुन्छ।
- पढाइ र करियर दबाब – विद्यार्थीहरूमा परीक्षा र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले एन्क्जायटी बढाउने गर्छ।
- टेक्नोलोजी र सामाजिक सञ्जाल – लगातार मोबाइल, इमेल वा सोसल मिडियामा सक्रियता, लाइक/कमेन्टको अपेक्षा, अनलाइन टिप्पणी र तुलना गर्दा आत्ममूल्यांकनमा नकारात्मक असर पुग्छ।
- शारीरिक कारण – थाइराइड, रक्तचाप, वा मस्तिष्क सम्बन्धी केही जैविक असन्तुलनले पनि एन्जाईटी निम्त्याउन सक्छ।
प्रभावहरू
एन्जाईटी ले केवल मानसिक स्वास्थ्य मात्र होइन, शारीरिक स्वास्थ्यमा पनि असर पुर्याउँछ। उच्च रक्तचाप, पाचनसम्बन्धी गडबडी, निद्राको समस्या, वा हृदय रोगको जोखिम समेत बढ्न सक्छ। साथै, दीर्घकालीन चिन्ताले आत्मविश्वास गुमाउनु, सम्बन्धमा दूरी बढ्नु, वा काम गर्ने क्षमतामा कमी आउन सक्छ।
उपचार र समाधान
एन्जाईटी को उपचार सम्भव छ र यसको समाधान बहुआयामिक हुन्छ।
१. मानसिक परामर्श (Counselling/CBT):
व्यवहार परिवर्तनमूलक थेरापी (Cognitive Behavioral Therapy – CBT) एन्जाईटी को प्रभावकारी उपचार हो जसले नकारात्मक सोचको ढाँचा बदल्न मद्दत गर्छ।
२. औषधि:
मनोचिकित्सकको सल्लाहअनुसार लिइने एन्टी-एन्क्जायटी औषधिहरू (Anti-Anxiety Medication) ले अस्थायी राहत दिन सक्छ।
३. ध्यान र योग:
माइन्डफुलनेस मेडिटेसन, गहिरो श्वासप्रश्वास अभ्यास, र योगले मानसिक स्थिरता ल्याउन मद्दत गर्छ।
४. सामाजिक समर्थन:
साथी, परिवार वा मनोपरामर्शदातासँग खुलेर कुरा गर्नु धेरै प्रभावकारी हुन्छ।
५. जीवनशैली परिवर्तन:
नियमित व्यायाम, सुत्ने समयको नियमितता, क्याफिन तथा अल्कोहलबाट टाढा रहनु, र सन्तुलित आहारले सकारात्मक प्रभाव पार्छ।
निष्कर्ष
एन्जाईटी यस्तो मानसिक अवस्था हो जसले दैनिक जीवन, आत्मबल र सम्बन्धलाई गहिरो असर पुर्याउन सक्छ। तर, यो रोगको रूप लिए पनि पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको समयमै बोल्न सक्नु, बुझ्न सक्नु र सहयोग लिन तयार हुनु हो।
समाज र सरकारले मानसिक स्वास्थ्यप्रति गम्भीरता देखाउने समय आएको छ। विद्यालय, कार्यक्षेत्र र सार्वजनिक स्थलहरूमा मानसिक स्वास्थ्य शिक्षालाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। एन्जाईटी को बारेमा बोल्नु कमजोरी होइन — त्यो सचेत नागरिकको पहिलो जिम्मेवारी हो।
“मानसिक रोग देखिँदैन, तर त्यसको प्रभाव गहिरो हुन्छ। त्यसैले, शरीरसँगै मनको पनि ख्याल गरौं।”
