तनहुँ २८ श्रावण — नेपालमा बालबालिकामाझ निमोनिया अझै पनि प्रमुख मृत्युकारक रोगमध्ये एक बनेको छ। विशेष गरी पाँच वर्षभन्दा कम उमेरका बच्चाहरूमा यो रोगको जोखिम उच्च हुन्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का तथ्याङ्कअनुसार, विश्वभर हरेक वर्ष ५ वर्षमुनिका झण्डै ७ लाखभन्दा बढी बालबालिकाको मृत्यु निमोनियाका कारण हुन्छ। नेपालमा पनि स्वास्थ्य मन्त्रालयको विवरणअनुसार, प्रत्येक वर्ष हजारौं बालबालिकामा निमोनिया पुष्टि हुन्छ, जसमा समयमै उपचार नपाउँदा धेरैको ज्यान जाने गरेको छ।
यस समाचारमा, हामी निमोनिया के हो, कसरी फैलिन्छ, लक्षण, जोखिममा पर्ने बच्चाहरू, र यसबाट कसरी जोगाउने भन्ने विषयमा विस्तृत जानकारी प्रस्तुत गर्दैछौं।
निमोनिया के हो?
निमोनिया फोक्सोमा हुने एक प्रकारको संक्रमण हो जसले बच्चाको श्वासप्रश्वासमा गम्भीर असर पार्छ। यो भाइरस, ब्याक्टेरिया वा फंगल संक्रमणका कारण हुन सक्छ। बच्चामा फोक्सोको सानो थैली (alveoli) मा पस वा तरल पदार्थ जम्न थाल्छ, जसले गर्दा अक्सिजन शरीरमा पुग्न गाह्रो हुन्छ।
नेपालमा बालबालिकामा निमोनिया प्रायः ब्याक्टेरिया (जस्तै Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae type b) र भाइरस (जस्तै Respiratory Syncytial Virus – RSV) बाट हुन्छ।
बालबालिकामा निमोनियाको मुख्य लक्षणहरू
- लगातार खोकी (विशेष गरी सुकेको वा कफसहितको)
- उच्च ज्वरो
- छिटो-छिटो सास फेर्ने वा सास फेर्दा आवाज आउने
- छाती भित्र धसिने (Chest indrawing)
- खाँदाखाँदै वा खेल्दा थकाई महसुस हुनु
- दूध वा खाना खान नमान्नु
- ओठ वा नङ निलो देखिनु (गम्भीर अवस्थामा)
कसरी फैलिन्छ?
निमोनिया हुने भाइरस वा ब्याक्टेरिया हावामा सर्ने सूक्ष्म थोपा (droplets) मार्फत फैलिन्छ। जब बिरामी बच्चा वा वयस्कले खोस्छ वा हाछ्युँ गर्छ, ती भाइरस/ब्याक्टेरिया अरूको नाक वा मुखमा प्रवेश गर्छन्। साथै, दूषित सतह छुँदा र त्यसपछि अनुहारमा हात लगाउँदा पनि संक्रमण फैलिन सक्छ।
बालबालिकामा निमोनियाको जोखिम बढाउने कारणहरू
- कम उमेर: पाँच वर्षभन्दा कम उमेरका बच्चाहरू बढी जोखिममा।
- पोषणको कमी: कुपोषित बच्चामा प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुन्छ।
- अग्रिम रोग: दमा, मुटुको रोग वा प्रतिरक्षा कमजोर हुने अवस्था।
- धुँवा र प्रदूषण: भान्सामा बालिन्ने धुँवा वा बाहिरी प्रदूषण।
- जाडो मौसम: चिसो मौसममा भाइरस/ब्याक्टेरिया छिटो फैलिन्छ।
- अभिभावकको बेवास्ता: रोगको सुरुवाती लक्षणलाई सामान्य ठान्नु।
बालबालिकालाई निमोनियाबाट जोगाउने उपायहरू
१. सम्पूर्ण खोप लगाउने
निमोनियाबाट जोगाउने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय खोप हो। नेपाल सरकारले बालबालिकालाई निःशुल्क खोप दिन्छ, जसमा Pentavalent Vaccine (Hib), PCV (Pneumococcal Conjugate Vaccine) र Measles vaccine ले पनि केही निमोनिया कारक रोगबाट जोगाउँछ।
- ६ हप्तादेखि खोप सुरु गर्नु
- सबै डोज पूरा गर्नु
- खोप तालिका स्वास्थ्य संस्थाबाट बुझ्नु
२. पोषणमा ध्यान दिनु
- जन्मपश्चात् पहिलो ६ महिना केवल आमाको दूध दिनु (Exclusive breastfeeding)।
- त्यसपछि उचित पूरक आहार दिनु।
- भिटामिन A, जिंक, र प्रोटिनयुक्त खाना दिनु।
३. स्वच्छता अपनाउने
- बच्चाको हात नियमित साबुनपानीले धुनु।
- बच्चालाई भीडभाडमा अनावश्यक लैजानु टार्नु।
- बच्चा खेल्ने ठाउँ सफा राख्नु।
४. धुँवा र प्रदूषणबाट जोगाउनु
- भान्सामा धुवाँ कम हुने चुलो प्रयोग गर्नु।
- बच्चालाई धूम्रपानको धुँवाबाट टाढा राख्नु।
- सकेसम्म बच्चालाई प्रदूषण भएको क्षेत्रमा नलैजानु।
५. जाडोबाट जोगाउनु
- मौसमअनुसार बच्चालाई न्यानो कपडा लगाइदिनु।
- चिसो हावा प्रत्यक्ष लाग्न नदिने।
६. लक्षण देखिएपछि तुरुन्त उपचार सुरु गर्नु
- खोकी र ज्वरो लामो समय रह्यो भने स्वास्थ्यकर्मीलाई देखाउनु।
- सास फेर्न गाह्रो भयो भने ढिलाइ नगरी अस्पताल लैजानु।
- आफैं औषधि सुरु नगरी चिकित्सकको सल्लाह लिनु।
नेपालमा वर्तमान चुनौती
यद्यपि रोकथामका धेरै उपाय उपलब्ध भए पनि नेपालमा अझै पनि यी समस्याहरूका कारण निमोनिया नियन्त्रणमा कठिनाइ भइरहेको छ—
- ग्रामीण क्षेत्रमा खोप पहुँचको कमी।
- आमाबाबुको स्वास्थ्य शिक्षा अभाव।
- स्वास्थ्य संस्थासम्म पुग्न कठिनाइ।
- परम्परागत उपचारमा भर पर्ने प्रवृत्ति।
विशेषज्ञको भनाइ
शिशु रोग विशेषज्ञ डा. सुमन पाण्डेका अनुसार, “निमोनिया पूर्ण रूपमा रोकथाम गर्न सकिने रोग हो। तर अभिभावकले लक्षण देखिनासाथ ढिलाइ गर्दा गम्भीर अवस्था आउँछ। खोप लगाउनु, पोषण दिनु र चाँडो उपचार सुरु गर्नु नै बालबालिकाको ज्यान बचाउने सबैभन्दा ठुलो कदम हो।”
