तनहुँ, २५ साउन — पछिल्ला केही वर्षयता नेपालमा मिर्गौलामा ढुंगा बन्ने समस्या अर्थात् किड्नी स्टोन (Renal Calculi) का बिरामीको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन्। गर्मी मौसम, पर्याप्त पानी नपिउने बानी, अत्यधिक नुनिलो तथा प्रोटिनयुक्त खाना, र नियमित स्वास्थ्य परीक्षण नगर्ने प्रवृत्तिले यो रोगको जोखिम बढाएको चिकित्सकहरूको भनाइ छ।
त्रिवि शिक्षण अस्पताल, वीर अस्पताल, र विभिन्न निजी अस्पतालका तथ्यांकअनुसार, प्रत्येक वर्ष हजारौं बिरामीहरू किड्नी स्टोनको समस्याले अस्पताल पुग्ने गरेका छन्। विशेषगरी २० देखि ५० वर्ष उमेर समूहमा यो समस्या धेरै देखिन्छ।
किड्नी स्टोन के हो?
किड्नी स्टोन मिर्गौलाभित्र हुने ठोस क्रिस्टल पदार्थ हो, जुन पिसाबमा पाइने क्याल्सियम, अक्सलेट, युरिक एसिड जस्ता पदार्थ अत्यधिक मात्रामा जम्मा हुँदा बन्न थाल्छ। यी क्रिस्टलहरू विस्तारै ठूला हुँदै ढुंगाको आकार लिन्छन् र मिर्गौलाबाट युरिनरी ट्र्याक हुँदै पिसाब बाहिर निस्कन नसक्दा समस्या गम्भीर बन्छ।
मुख्य कारणहरू
विशेषज्ञहरूका अनुसार, किड्नी स्टोन बन्ने कारणहरू यस्ता छन् —
- कम पानी पिउने बानी — दिनभर १–२ ग्लास मात्र पानी पिउनु मिर्गौलामा क्रिस्टल बन्ने प्रमुख कारण हो।
- नुन र प्रशोधित चिनी बढी सेवन — उच्च सोडियम सेवनले क्याल्सियमको निकास बढाउँछ, जसले स्टोन बन्न सहज बनाउँछ।
- अत्यधिक प्रोटिनयुक्त खाना — विशेष गरी रातो मासु, माछा, कुखुरा र दालहरूमा हुने प्रोटिन बढी खाँदा युरिक एसिडको स्तर बढ्छ।
- अनुवंशिक कारण — परिवारमा यस प्रकारको समस्या भएको भए जोखिम बढ्छ।
- तापमान र मौसम — गर्मी र सुख्खा मौसममा पसिना धेरै आउने र पानी कम पिउनाले जोखिम बढाउँछ।
- अल्प-गतिशील जीवनशैली — लामो समयसम्म बस्ने वा कम शारीरिक गतिविधि गर्ने मानिसमा पनि समस्या बढी देखिन्छ।
लक्षणहरू
किड्नी स्टोनको लक्षण यसको आकार र स्थानअनुसार फरक पर्न सक्छ। तर सामान्यतया देखिने लक्षणहरू यस्ता छन् —
- कम्मर वा पेटको तलतिर तीव्र पीडा (एकातिर मात्र)
- पिसाबमा रगत देखिनु (Hematuria)
- बारम्बार पिसाब लाग्नु
- पिसाब गर्दा जलन हुनु
- बान्ता वा वाकवाकी
- पिठ्युँको दुखाइ
“कति बिरामीमा ढुंगा निकै सानो हुँदा कुनै लक्षण नै नदेखिने पनि हुन्छ। तर ढुंगा युरिनरी ट्र्याकमा अड्किँदा तीव्र पीडा र संक्रमणको जोखिम बढ्छ।”
जोखिम समूह
किड्नी स्टोनको सम्भावना सबैमा हुन्छ, तर तलका समूहमा बढी देखिन्छ —
- ३०–५० वर्ष उमेरका पुरुष
- परिवारमा इतिहास भएकाहरू
- मधुमेह, मोटोपना वा उच्च रक्तचाप भएका व्यक्ति
- लगातार डिहाइड्रेसन हुने वातावरणमा काम गर्ने (निर्माण मजदुर, खेलाडी आदि)
- अत्यधिक मासु खाने र कम फलफूल खाने मानिस
उपचारका तरिका
किड्नी स्टोनको उपचार यसको आकार, स्थान र बिरामीको स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक हुन्छ —
- औषधि र पानी सेवन
- ५ मिलिमिटर भन्दा सानो स्टोनलाई पर्याप्त पानी (दिनमा ३ लिटर भन्दा बढी) पिउन र पीडा कम गर्ने औषधि सेवनद्वारा पखाल्न सकिन्छ।
- केही औषधिले स्टोनलाई गलाउन मद्दत गर्छन्, विशेष गरी युरिक एसिड स्टोनमा।
- ESWL (Extracorporeal Shock Wave Lithotripsy)
- उच्च-फ्रिक्वेन्सी साउन्ड वेभद्वारा स्टोन फुटाएर पिसाबमार्फत निकालिन्छ।
- सानो र मध्यम आकारका स्टोनका लागि उपयुक्त।
- URS (Ureteroscopy)
- युरेटर स्कोप मार्फत स्टोनलाई निकाल्ने वा फुटाउने प्रक्रिया।
- PCNL (Percutaneous Nephrolithotomy)
- ठूला स्टोनका लागि कम आक्रामक शल्यक्रिया।
- खुला शल्यक्रिया
- आजकाल धेरै कम प्रयोगमा, तर अत्यन्त ठूला वा जटिल स्टोनमा आवश्यक पर्न सक्छ।
नेपालमा अवस्था
नेपालमा किड्नी स्टोनका बिरामीको आधिकारिक राष्ट्रिय तथ्याङ्क अभाव छ, तर अस्पतालहरूले दिएका विवरण अनुसार पछिल्ला १० वर्षमा यसको केस दोब्बर बढेको छ।
- काठमाडौंका ठूला अस्पतालमा दैनिक ५–१० बिरामी किड्नी स्टोनका कारण उपचारका लागि पुग्छन्।
- ग्रामीण भेगका बिरामीले ढिलो गरी उपचार लिने भएकाले जटिलता बढी देखिन्छ।
विश्वव्यापी तथ्याङ्क
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) अनुसार —
- विश्वभर करिब १२% मानिसले जीवनमा कम्तीमा एक पटक किड्नी स्टोनको अनुभव गर्छन्।
- पुरुषमा महिलाभन्दा दुई गुणा बढी जोखिम।
- अमेरिका र मध्यपूर्वका देशमा यो दर अझ उच्च, कारण उच्च प्रोटिनयुक्त आहार र गर्मी मौसम।
प्रतिबन्धात्मक उपायहरू
विशेषज्ञहरूले किड्नी स्टोन रोकथामका लागि तलका सुझाव दिएका छन् —
- दिनमा कम्तीमा २–३ लिटर पानी पिउनु।
- नुन र प्रशोधित चिनीको सेवन कम गर्नु।
- अत्यधिक मासु, फास्टफुड र तारेका खानेकुरा सीमित गर्नु।
- नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गर्नु, विशेष गरी परिवारमा इतिहास भएमा।
- फलफूल र तरकारी बढी खाने बानी बसाल्नु।
- लामो समयसम्म बस्ने वा निष्क्रिय जीवनशैली छोडेर नियमित व्यायाम गर्नु।
